Etnopedia – słownik pojęć

Istnieje wiele pojęć, których znaczenia już nie pamiętamy lub nie znamy, bo najzwyczajniej w świecie nie miał kto ich nam przekazać. Z tego powodu powstaje niniejszy słownik terminów związanych z kulturą materialną. Słownik będzie w miarę możliwości aktualizowany.

A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O P R S T U W Z Ź Ż

A

Achtel – termin z jęz. niemieckiego oznaczający w dawnej Polsce ósmą część beczki piwa, później nazwa została spolszczona na antał. W Prusach achtel służył jako miara objętości do mierzenia drewna opałowego.

Adamaszek – tkanina jedwabna, z wyrobu której zasłynął najpierw Damaszek, stąd jej nazwa.

Ajer – popularna ludowa nazwa tataraku, zwłaszcza na wschodnich terenach. Inna ludowa nazwa tataraku to kalmus. Ze względu na zapach i właściwości antybakteryjne dekorowano nim wnętrza i podwórza na Zielone Świątki, wysypywano drogę procesji na Boże Ciało. Gospodynie robiły z korzenia ajeru konfitury oraz zalewały je wódką na ajerówkę czy kalmusówkę.

Alembik – naczynie miedziane służące dawniej do oczyszczania gorzałki, czasami i innych płynów. Pierwowzór domowego urządzenia do destylacji alkoholu. Składało się z trzech części: kotła, czapki i dwóch rur. W kocioł, postawiony na ognisku i przykryty czapką miedzianą, wlewano zacier przeznaczony do destylacji. Para wędrowała do czapki i skraplała się w rurach idących skośnie w dół przez naczynie z zimną wodą. Z rur gorzałka kapała do podstawionego zbiornika. Powstałą wódkę zwano alembikówką. Służyła ona do wyrobu nalewek i różnych zapraw.

Alkierz – izdebka, mały pokoik boczny przy dużej izbie pełniący funkcje sypialni, w dworach popularna nazwa gabineciku lub buduaru.

Altembas – ciężka tkanina jedwabna pochodzenia tureckiego, grubo przetykana złotem, podobna do złotogłowiu. W altembasie osnowa była jedwabna, a wątek złoty, w złotogłowiu natomiast wątek był jedwabny, a osnowa złota.

Auszpik – dawna potrawa kuchni polskiej z gotowanych pulard, kapłonów lub ryb, zalewana przezroczystą galaretą i podawana na zimno.

B

Baba – kobieta zamężna, raczej niemłoda; w staropolszczyźnie także matka któregoś z rodziców, przekształcona później zdrobniale w babcię. Babą zwano też kobietę wiedzącą, znającą się na chorobach, zielarkę zajmującą się leczeniem. Baba – Jaga była przerażającą czarownicą z baśni. Tak nazywano królową szachową, kafar do wbijania pali oraz przyrząd rybacki.

Babka – także babiarka lub babiąca czyli kobieta przyjmująca niejako zawodowo porody, dawna doświadczona akuszerka. Słowo to ma wiele znaczeń. Babka to także rodzaj popularnego, a w okresie wielkanocnym prawie obrzędowego ciasta. Babka to także obrzędowy snop w czasie żniw, dziesiątka ustawionych snopów na polu, rodzaj tłuczka, roślina, gatunek ryby, ptak błotny, pewien typ tchórzliwego, zniewieściałego mężczyzny, niekształtne posągi kamienne z czasów pogańskich.  Babka była jedną z form garnka, typem dawnej armaty, gatunkiem gruszek wrześniowych, rodzajem szczotki na długim kiju do omiatania kurzu i pajęczyn oraz częścią kołowrotka. Babką nazywano też popularne małe kowadło do ostrzenia kosy.

Bambetel – inaczej szlaban, ślabanek; ludowa nazwa ławy z oparciem, rozsuwanej na noc i służącej wtedy do spania.

Barchan – tkanina bawełniana z jednej strony gładka, z drugiej kosmata, używana na spódnice zimowe, na podszycie płaszczy dla uboższej szlachty, a później także na ciepłe majtki.

Bartnik – człowiek zajmujący się hodowlą pszczół leśnych, prawie dzikich, zamieszkujących w dziuplach drzew zwanych barciami.

Białka – także białogłowa, czyli mężatka, ponieważ mężatki zwyczajowo zakładały po ślubie białe czepce.

Biesagi – podwójny worek, do zawieszania z przodu i z tyłu, przerzucany przez ramię. Używany był w czasie podróży lub w czasie kwesty.

Bimber – nielegalny alkohol produkowany własnym przemysłem, jeszcze nie tak dawno niezmiernie popularny. Zwany różnie: samogonem, bimbrem, gorzałką, okowitą, swojską, siwuchą, krzakówką, księżycówką, berbeluchą, brymuchą, koniakiem pędzonym nocą, łzami sołtysa, siwuchą i zapewne wieloma innymi określeniami. Pochodzący z Podlasia Gloger w anegdocie tłumaczy pochodzenie słowa gorzałka. Pewien człowiek zwany Ka poznał sekret palenia alkoholu, ale przez nadmierne jej spożywanie sam się zajął ogniem tak, że zgorzał. Stąd, ze stwierdzenia zgorzał Ka powstała nazwa trunku gorzałka.

Binda – z niemieckiego przepaska, wstęga. W staropolszczyźnie tak nazywano bandaż do przewiązywania ran, do noszenia chorej ręki lub ozdobne przepaski na głowie. Bindą nazywano też rodzaj ryby z prążkowaną skórą. Później termin binda przyjął się do opaski zakładanej na noc przez eleganckich mężczyzn na wąsy w celu nadania im lub zachowania odpowiedniego kształtu.

Boża-męka – krzyż z wizerunkiem Ukrzyżowanego, często również z narzędziami Męki Pańskiej, stawiany niegdyś na rozstaju dróg jako wyraz wdzięczności, przebłagania za grzechy lub w innej intencji.

Brona laskowa – wykonana całkowicie z drewna, zbudowana ze skrzyżowanych lasek z zębami umieszczonymi na skrzyżowaniach, przymocowanymi wiązaniami. Zęby takiej brony wyciosywano z twardego drewna, ale i tak często łamały się w czasie bronowania, dlatego gospodarz – wyruszając na pole – zabierał ze sobą nawet do kopy (60 szt.) zapasowych

Bróg –  czterospadowy lub dwuspadowy daszek na czterech słupach, o regulowanej według potrzeb wysokości. służący do przechowywania wszelkich płodów rolnych. [singlepic id=290 float=center]

C

Chałupa podcieniowa – typ wiejskiego budynku mieszkalnego z charakterystycznym jedno lub wielosłupowym podcieniem frontowym albo szczytowym, wysuniętym przed bryłę budynku lub zagłębionym, wnękowonarożnym. Podcień otwarty jest na zewnątrz. Chałupy podcieniowe charakterystyczne były zwłaszcza dla budownictwa Żuław, a w mniejszym stopniu  występowały w różnych regionach kraju.

Checz – w języku kaszubskim dom, budynek mieszkalny, mieszkanie.

Chomąto – element uprzęży końskiej otaczającej nasadę szyi zwierzęcia, opierający się o kark i łopatki. Drewniany szkielet chomąta był wyściełany włosiem i obszyty skórą, aby nie kaleczyć skóry konia. Do chomąta przyczepiano pasy pociągowe uprzęży. Najbardziej popularne były chomąta śląskie, podlaskie, angielskie i szczególnie dekoracyjne – krakowskie.

Chyża – duża i szeroka chata łemkowska, gdzie pod jednym dachem mieściły się pomieszczenia mieszkalne, stajnia, klepisko i wozownia, a strych pełnił funkcję stodoły.

Cyc – tkanina bawełniana, zwana później perkalem. W XVIII wieku tak nazywano materie na spódnice i suknie kobiece, na firanki i przykrycia mebli.

Cygabąk, warchołka, kręglica czyli dziecięca zabawka znana od wieków. Była to kula z uchwytem, wokół którego okręcało się sznurek lub rzemyk, służący do puszczania cygi w ruch.

Czernina – polewka gotowana z krwi kaczki, gęsi, prosięcia lub zająca, znana szczególnie we wschodnich regionach kraju.  Taką czarna polewkę podawano starającemu się o rękę dziewczyny jako symboliczny, bezsłowny a więc nieobraźliwy znak odmowy, odrzucenia zalotów.

Czyr – codzienna potrawa Dolinian (mieszkańców Podkarpacia), czyli mąka rzucana na gorącą wodę i mieszana mątewką do uzyskania jednolitej masy, czasami solona do smaku.

Czterdziestnica – dawna nazwa trwających czterdzieści dni okresu religijnego: odnosiła się do Wielkiego Postu, adwentu – który trwał dłużej niż obecnie (te okresy bez wliczania niedziel i świąt) oraz do okresu między Wielkanocą a dniem Wniebowstąpienia, świętowanym niegdyś w czterdziestym dniu po niedzieli wielkanocnej.

Ć

Ćwierć – dawna miara objętości o pojemności ok 32 litrów. Ćwierć dzieliła się na 8 garncy, natomiast 4 ćwierci stanowiło korzec.

D

Dach łamany – każda z połaci składa się co najmniej z dwóch części wydzielonych załamaniem, uskokiem, gzymsem lub ścianką. Rozróżniano dach łamany polski, składający się jakby z dwóch nałożonych na siebie warstw dachu oraz dach krakowski – z dużym uskokiem między niższa i wyższą partią dachu.

Dach naczółkowy – dach dwuspadowy z trójkątnymi, ściętymi połaciami (naczółkami) w szczytach, od kalenicy do połowy lub 1/3 wysokości dachu.

Dach przyczółkowy – zwany też półszczytowym, forma dachu dwuspadowego z szerokimi okapami nad szczytami.

Dekowanie – krycie dachów warstwą luźno rozłożonej słomy, która dociskano żerdzią przywiązywaną do łaty dachowej. Kolejna warstwa przysłaniała żerdź.

Denko – pokrywa drewniana na garnek lub beczkę. Dawne garnki i sagany nie miały pokrywek, więc gospodarze wyrabiali je we własnym zakresie, wycinając w kształcie koła różnej wielkości z deski. Takie denko zazwyczaj miało również wycięty uchwyt.

Dłoń – dawna jednostka miary; liczyła sobie 3 palce, czyli ok. 7,5 cm.

Dni krzyżowe – obchodzone w poniedziałek, wtorek i środę przed uroczystością Wniebowstąpienia Pańskiego przypadającą w czwartek. Były to dni błagalnych modlitw o urodzaj i odwrócenie klęsk żywiołowych. Nazwa powstała od procesji, która wyruszała z kościoła i obchodziła teren parafii, zatrzymując się na modłach przy wszystkich krzyżach.

Duha – łukowato wygięty, gładko obrobiony drewniany kabłąk służący do mocowania rzemieni od chomąta do dwóch dyszli w zaprzęgu jednokonnym. Zaprzęg w duhę spotykany był powszechnie we wschodnich rejonach kraju.

Dziad – u Łemków snop zboża ustawiany w kącie izby na Boże Narodzenie.

Dziegieć – gęsty, smolisty i lepki produkt o charakterystycznym, intensywnym zapachu, wytapiany bez dostępu powietrza w smolarniach – dołach ziemnych obsypanych ziemią i uszczelnionych mchem oraz gliną. Inną metodą, pokazywana w skansenie w Tokarni, był garnek na garnku. Był wysoko cenionym towarem eksportowym, a umiejętność jego produkcji była ściśle strzeżoną tajemnicą. Miał liczne zastosowania – jako lek w chorobach skóry, do opatrunków, pielęgnacji racic i kopyt u zwierząt, przeciw robactwu, do smarowania drewnianych osi, uszczelniania beczek, impregnacji skóry i płótna i wielu innych. Dziegieć używany był w magii do odpędzania złych mocy.

Dzieża – naczynie z drewna liściastego, służące wyłącznie do wyrabiania ciasta na chleb. Najczęściej wykonana była z klepek zwężających się lekko ku górze, objętych obręczami. Dzieży się nie myło, po każdym kolejnym użyciu pozostawiano w niej garść ciasta na zaczyn do następnego pieczenia. Z naczyniem tym związane było wiele zabiegów magicznych i wierzeń, niezbędna była w trakcie obrzędu weselnego. [singlepic id=305 float=center]

E

Empora – chór muzyczny; element architektoniczny charakterystyczny zwłaszcza dla świątyń protestanckich w postaci galerii, balkonu nad kruchtą, czasami również z obu stron nawy głównej, okalając cały kościół.

F

Flisacy i oryle – flisakami nazywano wszystkich korzystających z żeglugi śródlądowej. Ludzi zajmujących się tylko spławem drewna zwano orylami. Kierujący danym spławem nazywany był retmanem.

Folusz – budynek lub pomieszczenie, w którym umieszczony był warsztat o tej samej nazwie. Folusz służył do folowania sukna wełnianego, czyli zwiększania gęstości tkaniny. Tkaninę umieszczano w specjalnym urządzeniu napędzanym wodą, gdzie liczne drewniane młotki uderzały w zwilżane gorącą wodą sukno leżące w wydrążonej kłodzie. Po folowaniu sukno kurczyło się co najmniej o ¼, a wysuszone stosowane było do wyrobu kapeluszy, okryć wierzchnich, obuwia oraz na różne inne potrzeby domowe i gospodarskie.

G

Garniec – dawna miara objętości o pojemności ok 4 litrów. Garniec dzielił się na 4 kwarty, zaś 8 garncy to 1 ćwierć.

Gbur – termin zaczerpnięty w języku kaszubskim ze staroniemieckiego, oznacza rolnika, zamożnego gospodarza posiadającego własne duże gospodarstwo zwane gburstwem, obejmujące niegdyś zazwyczaj powierzchnię od 1 do 2 łanów (od ok. 18 do 36 ha). W XX wieku słowo to przybrało znaczenie pejoratywne, kojarzone z prostakiem, człowiekiem opryskliwym, aroganckim i niegrzecznym.

Gody – termin ten miał kilka znaczeń. Nazywano tak obrzęd zaślubin młodej pary, każde ważniejsze święto oraz okres świąteczny wszystkich dni od pierwszego dnia Bożego Narodzenia aż do Trzech Króli.

Godzinki – najbardziej popularne były godzinki o niepokalanym poczęciu Najświętszej Maryi Panny. Była to śpiewana modlitwa, powszechnie zawodzona przez kobiety wiejskie w czasie prac porannych w okresie przed Bożym Narodzeniem, a nieraz wykonywana przez cały rok, zaczynająca się słowami: „Zacznijcie wargi nasze chwalić Pannę Świętą, zacznijcie opowiadać cześć jej niepojętą…”

Gont – jest to rodzaj pokrycia dachowego, wykonywany z ręcznie łupanych deseczek z drewna iglastego. W szerszym boku gontu był wpust, w który wciskano kolejny gont zaostrzonym bokiem. Układanie gontów rozpoczynano od dolnej krawędzi. Warstwy układano na łatach i przybijano drewnianymi, twardymi kołkami. Kolejna warstwa częściowo zachodziła na dolną, a kalenicę zabezpieczano przez wysunięcie pasa gontów powyżej krawędzi dachu od strony nawietrznej. Dobrze poszczypany i położony gont mógł przetrwać do kilkudziesięciu lat.

Grysik – drobna kasza pszenna, zwana inaczej manną.

Gwiazdor – w Wielkopolsce, na Kujawach i Warmii tak była nazywana postać rozdająca prezenty w Wigilię, znana w innych regionach jako św. Mikołaj. Gwiazdor wchodził również w skład grupy kolędniczej Trzech Króli, a jego niezbędnym atrybutem była trzymana w dłoniach gwiazda z rogami uformowanymi na konstrukcji przetaka, oklejona kolorowymi papierami i bibułką, czasami poruszająca się wokół osi i podświetlona świecą.

H

Herody – ludowa grupa kolędnicza znana w wielu regionach kraju, odgrywająca przedstawienie bożonarodzeniowe o złym królu Herodzie, wieści o narodzinach Dzieciątka, rzezi niewiniątek, walce dobra ze złem i ukaraniu Heroda. W spektaklu uczestniczyło zazwyczaj kilkunastu aktorów w przygotowanych wcześniej strojach. Nie mogło zabraknąć Heroda, jego marszałka i żołnierzy, diabła i anioła, śmierci, Żyda, często też dziada, Turka lub Cyganki. Przedstawienie – poza wątkiem ewangelicznym – nasycone było elementami humorystycznymi. Odgrywane było w okresie od wieczoru wigilijnego do Trzech Króli. [singlepic id=73 float=center]

Holender – typ wiatraka występującego w Polsce, w którym na nieruchomym korpusie obracana była i ustawiana pod właściwym kątem do wiatru cała czapa dachowa ze skrzydłami.

I

Ikonostas – zajmująca w cerkwi centralne miejsce ozdobna, pokryta ikonami ściana, oddzielająca prezbiterium od nawy. Jest ona granicą, oddzielającą nawę ze światem ludzkim, doczesnym, od niedostępnego dla wiernych prezbiterium, gdzie następuje największa ze świętości. Ikonostas zasłania przed oczyma ludzi to, co powinno być dla nich niewidoczne.

In situ – dosłownie w miejscu. Tak określane są obiekty tradycyjnego budownictwa ludowego, zachowane i chronione w miejscu swojego pierwotnego posadowienia, bez przenoszenia do skansenu.

J

Jasełka – widowiska ludowe o Bożym Narodzeniu, odgrywane przez różne grupy kolędnicze w okresie od Wigilii do Matki Boskiej Gromnicznej. W wykonaniu żywych aktorów znane były jako Herody. Często kolędnicy nosili ruchome lub nieruchome szopki, którym towarzyszyły dialogi i śpiewane kolędy, pastorałki i kantyczki.

Jazda krzyżowa – wiosenny, procesyjny objazd pól od krzyża do krzyża przydrożnego, wyznaczających granice pól przynależnych.

K

Kanar – dawna nazwa cukru z trzciny cukrowej, przywożonego początkowo do Europy z Wysp Kanaryjskich.

Kantyczka – pieśń nabożna o układzie zwrotkowym i powtarzanym refrenie, związana z różnymi świętami religijnymi.

Kantyczki – książeczki stanowiące zbiór tekstów pieśni nabożnych, zwłaszcza kolęd i pastorałek. Kantyczki, w formatach zbliżonych do książeczki do nabożeństwa, powstawały w drukarniach zakonnych i tanio sprzedawane były pielgrzymom przybywającym do sanktuariów, a także na odpustach i jarmarkach. Znajdowały się prawie w każdym domu, przechowywane obok naczynia z wodą święconą, gromnicy, różańca w tzw. świętym kącie.

Kapłon – wykastrowany i specjalnie tuczony młody kogut. Była to wykwintna i dosyć popularna potrawa. Kuchnia staropolska obfitowała w przepisy na różne dania z kapłonów.

Kawalkada konna – orszak jeźdźców konnych, podążających w ściśle określonym układzie, o jednolitym tempie poruszania się.

Kiczki – snopki słomy wiązane do poszywania dachów.

Kierzanka – masielnica, drewniane naczynie klepkowe do ubijania śmietany w celu uzyskania masła.

Kijanka – narzędzie służące do prania w postaci drewnianego, dosyć ciężkiego klocka drewna zakończonego trzonkiem. Pranie polegało na wielokrotnym uderzaniu nieustannie moczonej tkaniny, mechanicznym wybijaniu brudu i płukaniu.

Kilim – tradycyjna tkanina dekoracyjna tkana na warsztacie tkackim z wątkiem wełnianym i osnową wełniana lub lnianą, często o wzorze geometrycznym lub w postaci różnobarwnego pasiaka. Kilimy wieszane były na ścianie nad łóżkiem lub używano ich do przykrywania łóżek. Nieco zużyte tkaniny wykorzystywane były do przykrywania siedzisk na wozie lub bryczce.

Kloc – także kłoda. Tak nazywano duży kawał drzewa lub okazały, powalony pień. Kłodą nazywano także wielką beczkę do płynów lub do kiszenia kapusty.

Knaflik – także knafliczek, knefel – dawny guzik ozdobny u sukni, zarówno w odzieży męskiej, jak i damskiej.

Kociuba – narzędzie używane przed wypiekiem chleba. Był to rodzaj pogrzebacza czy prostej, metalowej motyki na długim drewnianym trzonku do rozgarniania żaru w piecu chlebowym.

Kolęda – a) pieśń religijna o tematyce związanej z Bożym Narodzeniem;
b) wzajemne składanie sobie życzeń w okresie Godów;
c) wizyta duszpasterska w okresie po Bożym Narodzeniu;
d) ludowy zwyczaj obchodzenia domów przez grupy kolędników;
e) upominek noworoczny.

Koło podsiębierne – umieszczone na zewnątrz młyna drewniane, zazwyczaj okazałe koło z umieszczonymi na obwodzie skrzynkowymi przegrodami, wprawianymi w ruch siłą prądu przepływającej rzeki.

Kopa – staropolska jednostka obrachunkowa oznaczająca 60 sztuk, stosowana najczęściej do obliczania płodów rolnych (kopa snopów, kurczaków, jaj itp.) oraz do monet (kopa groszy).

Koszar – przenośna zagroda dla owiec spotykana na Podhalu i w Beskidach, zbudowana z przęseł wykonanych zazwyczaj z trzech poziomych drągów przeplatanych gałęziami lub dartymi cienkimi deseczkami. Do koszaru owce zaganiano na noc w celu ochrony przed wilkami, w czasie burzy aby się nie rozbiegły przerażone piorunami lub do dojenia.

Koromysło – także siuńdy, pydy – nosidło do noszenia ciężarów, najczęściej dwóch wiader z wodą. Wykonane w drewna w kształcie wyprofilowanej, dostosowanej do ramion beleczki z wycięciem na szyję, zakładane na barki, z obu stron zakończone metalowymi prętami lub łańcuchem i hakiem do zawieszania wiadra.

Korzec – dawna miara objętości o pojemności ok 130 l. Korzec dzielił się na 4 ćwierci, zaś 30 korcy stanowiło łaszt.

Koźlak –typ wiatraka; najczęściej występujący rodzaj wiatraka na terenie Polski.

Krancbal – kaszubska nazwa zabawy urządzanej na zakończenie żniw.

Kręciek do wyrobu torfu – urządzenie do mielenia torfu w kształcie wysokiego walca klepkowego ze ślimakowatą śrubą wewnątrz.

Krzesiwko – dawny przyrząd do niecenia ognia w postaci kawałka żelaza, zazwyczaj wygiętego łukowato. Uderzając krzesiwem o krzemień, wydobywano iskry padające na hubkę, która zaczynała się tlić.

Kupalnocka – także noc Kapałowa, sobótka, noc świętojańska. Popularne na całej Słowiańszczyźnie wschodniej określenie nocy letniego przesilenia, związane z licznymi obrzędami i zwyczajami ludowymi.

Kurna chata – inaczej dymna chata, bez komina i przewodów dymnych. Palenisko znajdowało się w środkowej części chaty, a dym uchodził poprzez otwory w dachu.

Kwarta – dawna miara objętości o pojemności ok 1 litra. Kwarta dzieliła się na 4 kwaterki, zaś 4 kwarty to garniec.

Kwaterka – dawna miara objętości o pojemności ok 1/4 litra. 4 kwaterki stanowiły kwartę.

L

Lamus – budynek gospodarczy, początkowo tylko w zabudowaniach dworskich do przechowywania cennych przedmiotów (zbroi, oręża, dokumentów), później i w gospodarstwach chłopskich do przechowywania sprzętu gospodarczego, narzędzi, żywności i zboża. Obecnie odnosi się do pomieszczenia używanego do rzeczy starych, niepotrzebnych, przestarzałych.

Lapidarium – miejsce przechowywania i eksponowania kamiennych elementów architektonicznych z zabytkowych budowli, rzeźb, nagrobków i pomników. Lapidaria, powstałe w okresie renesansu, upowszechniły się w XIX wieku. Prezentowane są na wolnym powietrzu lub w zamkniętym pomieszczeniu

Ludwisarstwo – rzemiosło obejmujące odlewanie z brązu, miedzi, mosiądzu lub spiżu takich wyrobów jak dzwony, ozdoby do uprzęży konnych, lufy do dział, posagi, świeczniki i przedmioty codziennego użytku; wykształciło się w XIII wieku, a w drugiej połowie XIX wieku zaczęło Chylic się ku upadkowi w związku z rozwojem przemysłu metalurgicznego. Współcześnie jest to rzemiosło artystyczne.

Ł

Łaszt  dawna miara produktów sypkich (np. zboże) o objętości niespełna 4 ton, dzielił się na 30 korcy. 

Łokieć mały – zwany też kramnym lub warszawskim – dawna jednostka miary; odległość od końca palców wyciągniętej ręki do pachy, miał ok. 60 cm.

Łokieć wielki – znany też jako gięty lub strzała – dawna jednostka miary; sięgał od końca palców wyciągniętej ręki do środka piersi i liczył ok. 90 cm.

Łyżnik – niewielka wisząca szafeczka z wąskimi półkami, bez pleców, odkryta z frontu lub prosta półeczka. W półeczkach wycięte były trójkątne otwory do wsadzania łyżek, a później i widelców.

M

Małmazja – słodkie wina południowe z rejonu śródziemnomorskiego, używane chętniej przez naszych przodków niż wina z zachodniej Europy, droższe też od win węgierskich. Małmazja używana była również w kuchni szlacheckiej do przyprawiania potraw.

Maneż – tak właśnie albo kieratem nazywano urządzenie wykorzystujące siłę pociągową wołów lub koni do poruszania maszyn rolniczych, zwłaszcza młocarni, sieczkarni i wialni. Był to zestaw drewnianych lub żeliwnych przekładni zębatych, z których największe połączone było z dyszlem do zaprzęgania zwierząt, poruszających się po okręgu. Z kieratu napęd przekazywany był przy pomocy wału do maszyn, stojących w odległości kilkunastu metrów. Często maneżem nazywano nie tylko urządzenie, ale i budynek w którym kierat był zamontowany.

Maziarstwo – wyspecjalizowana, wąska grupa rzemiosła wiejskiego zajmująca się wyrobem mazi do smarowania osi drewnianych wozów, uzyskiwanej w procesie destylacji z drewna sosnowego. Wyrobem mazi zajmowali się szczególnie mieszkańcy łemkowskiej wsi Łosie koło Gorlic. Wśród maziarzy byli drobni handlarze domokrążni, wędrujący pieszo po wsiach karpackich i podgórzyńskich, oraz  maziarze wyjeżdżający z towarem w długie trasy specjalnie przystosowanymi, ciężkimi wozami. Maziarze z Łosia wędrowali po terenie całych ziem polskich, a także na Ukrainę, Słowację, Litwę, Łotwę, do Siedmiogrodu, Austrii i w głąb Rosji.

Mazur – tak jeszcze do drugiej wojny światowej określano mieszkańców Mazowsza. Dla odróżnienia, mieszkańców Mazur właściwych nazywano Mazurami pruskimi.

Mendel – rzadko już spotykane staropolskie określenie liczby „15”, stanowiące jedną czwartą część kopy. W mendlach ustawiano bardzo często snopki na polu w czasie żniw oraz odmierzano nimi kupowane na targu jajka.

Mennonici – wyznanie chrześcijańskie zaliczane do protestantyzmu powstałe w Holandii; w Polsce menonici pojawili się w XVI wieku i zwani byli popularnie Olędrami; osiedlali się na Żuławach, w dolinie dolnej Wisły, w okolicach Kazunia a nawet w pobliżu Ciechanowa – w Woli Wodzyńskiej był zbór menonicki; stworzyli kulturę o surowych zasadach i obyczajach, pozostawili ciekawą kulturę materialną i liczne cmentarze o niespotykanych gdzie indziej nagrobkach. Byli oni specjalistami w pracach melioracyjnych, budowie wałów przeciwpowodziowych i grobli, w przystosowaniu zalewowych dolin rzecznych do upraw rolniczych.

Motowidło – był to przyrząd służący do odmierzania i nawijania w motki przędzy, znany w różnych formach i pod różnymi nazwami regionalnymi. Najprostsze motowidło miało postać drążka z poprzeczkami i zwane było talką.

Mur pruski – zwany też konstrukcją szkieletową, ryglową, ramową lub fachówką wykonywany był w postaci ram drewnianych, wypełnionych murem z cegły. Ceglane pola często były tynkowane i bielone, tak jak w skansenowskie karczmie, co nadawało budynkom charakterystycznego, dekoracyjnego wyglądu.

N

Nary – rodzaj prymitywnego łóżka spotykanego na terenach pogranicza białoruskiego. Zazwyczaj nary przylegały do obszernego, przysadzistego pieca z miejscami do spania na górze. Wykonane były w postaci pomostu z desek wspartego na słupkach. Na pomoście rozkładano na noc piernaty i pościel, a w ciągu dnia służył on do siedzenia albo jako podręczny blat. Pod pomostem przechowywane były różne statki domowe.

Niewiasta, niewiastka –  czyli kobieta nieznana,  ta, o której na początku niewiele wiadomo. Dawniej określano tak synową.

O

P

Pająk – tradycyjna forma dekoracji, wieszana zazwyczaj centralnie u powały w izbie. Pająki przybierały różne kształty – kuliste, promieniste, krystaliczne, tarczowe i inne. Wykonywane były z różnych materiałów: z piór ptasich, grochu, fasoli, włóczki, postrzępionych pasków płótna, ze słomy i kolorowej bibuły. Pająki wykonane z kolorowego opłatka zwano światami. [singlepic id=316 float=center]

Palec – dawna jednostka miary; jako miarę stosowano jego grubość, zwyczajowo odpowiadającą szerokości ośmiu ziaren jęczmieni czyli ok. 2,5 cm.

Palinocka – tak nazywano noc świętojańską na Mazurach i Warmii, ponieważ zwyczajowo rozkładane były ogniska.

Pampuchy – skromniejsza odmiana pączków, wykonana z uboższych składników ciasta drożdżowego, kładzionego łyżką na tłuszczu, smażonych i posypywanych często cukrem pudrem; jedzone były na ciepło i na zimno.

Pańska skórka – także panieńska skórka. Jest to tradycyjnie wyrabiany biało różowy cukierek domowej roboty, zawinięty w papierek, wywodzący się od słodyczy tureckich. Sprzedawany głównie w Warszawie na rynku Starego Miasta, na straganach odpustowych i przy cmentarzach w czasie święta Wszystkich Świętych i Zaduszek.

Paska – pieczywo obrzędowe przygotowywane na Wielkanoc w tradycji prawosławnej.

Pastorałka – rodzaj świeckiej kolędy, w której religijnym wątkom bożonarodzeniowym towarzyszą elementy obyczajowe. Zazwyczaj jest to wesoła, ludowa pieśń religijna z wątkami pasterskimi.

Piec gdański – charakterystyczny, wielki i rozłożysty piec zbudowany z dekoracyjnie wytłaczanych, kolorowo malowanych kafli.

Piedź – odległość między końcami kciuka i serdecznego palca rozwartej dłoni, wynosząca od 20 do 23 cm.

Piernat – nie przeszywany materac z gęsto tkanej tkaniny, napełniony pierzem. Układany był na rozłożonej słomie lub na twardym materacu wypełnionym włosiem.

Płot rybacki – rybacka sieć zastawna z obciążoną ciężarkami dolną krawędzią i z pływakami umieszczonymi na górnej krawędzi. Sieć zastawiano w poprzek na rzece, gdzie tworzyła pionową ścianę, w którą wpadały ryby. [singlepic id=103 float=center]

Podłaźniczka – ozdoba podwieszana u sufitu w czasie Bożego Narodzenia, powszechna zwłaszcza w południowej Polsce. Stanowiła ją gałąź jodły, sosny albo świerku, zdobiona ozdobami z kolorowego opłatka, małymi jabłkami, orzechami, piernikami, papierowymi lub słomianymi gwiazdkami i ozdobami z bibułki.

Paltrak – typ wiatraka obracanego do wiatru wokół osi, w którym ściany są także wpuszczone we wzmocnione żeliwem koliste zagłębienie i poruszają się na rolkach, dzięki czemu łatwo można go było ustawiać do wiatru.

Podwika – młoda dziewczyna, panna, jeszcze nie zamężna.

Popielnik – część systemu ogniowego w kuchni, umieszczona pod paleniskiem z ażurowym rusztem, gdzie przesypał się popiół po wypaleniu opału. Zamykane drzwiczki pozwalały, poprzez ograniczenie dopływu powietrza, na regulację wysokości płomienia. Popiół z popielnika wybierano ostrożnie szufelką. W zimie służył on do posypywania ścieżek, aby zmniejszyć ślizganie.

Posag – majątek rodzinny wnoszony przez pannę młodą do gospodarstwa męża. W skład posagu mogła wchodzić część ziemi odpisanej przez ojca czy opiekuna oraz hodowane zwierzęta. Wysokość posagu ustalana była, często na zasadzie targowania się, przed ślubem przez rodziców młodej pary.

Postaw – był używaną powszechnie staropolską miarą tkanin, zwłaszcza płótna i sukna, stosowaną do czasu wprowadzenia systemu metrycznego XIX wieku. W różnych regionach kraju wielkość postawu była zmienna. Szerokość odpowiadała rozstawowi warsztatu tkackiego i wynosiła zazwyczaj ok. 70 cm, a długość wahała się od 27 do 62 łokci, czyli od 16 do 36 m.

Postoły – dawne płaskie, lekkie obuwie, zwane też łapciami, kurpiami. Wyplatane było techniką krzyżową z pasków dartego łyka lipowego, czasami z wiązu lub innych drzew. Zakładano je na stopę owinięta onucą i przywiązywano do nogi rzemieniem lub sznurkiem.

Poszywanie – krycie dachów snopkami, układanymi warstwowo od dolnej krawędzi dachu i przykręcanymi do łat przybitych do krokwi dachu. Snopki układane były na gładko lub schodkowo. Poszywanie było bardziej skomplikowanym i trwalszym sposobem krycia dachów niż dekowanie.

Przednówek – czas przed nowymi zbiorami, kiedy skończyły się już ubiegłoroczne zapasy.

Przewody – inaczej niedziela przewodnia, pierwsza niedziela po Wielkanocy.

Przypiecek – wymurowana przy budowie urządzeń ogniowych w chacie ława przy piecu, często z umieszczonym wewnątrz kanałem ogniowym, dzięki czemu była ciepłym i lubianym miejscem do siedzenia w zimie.

Przywianek – część majątku męża, zapisana na żonę na mocy przedślubnych ustaleń. Miał, w razie śmierci małżonka, zabezpieczyć los wdowy.

Pularda – młoda kura tuczona w określony sposób celem uzyskania kruchego i bardzo delikatnego mięsa, znana i popularna potrawa w kuchni staropolskiej.

R

Raps – wywodząca się z niemieckiego, ludowa nazwa rzepaku, ponieważ najpierw uprawiany był przez osadników niemieckich i olęderskich.

Rogoża – mata wypleciona z trzciny, łyka lub słomy.

Roraty – wczesna msza poranna w czasie adwentu, odprawiana ku czci Najświętszej Maryi Panny w kościołach przed wschodem słońca i rozpoczynająca się w ciemnościach.

S

Sąg – stos ułożonego porządnie drewna pociętego na opał, a także miara objętości drewna w leśnictwie.

Serce dzwonu – zawieszony we wnętrzu dzwonu ciężarek, zazwyczaj w kształcie wydłużonej kuli, który wydaje dźwięk poprzez uderzenia w czaszę.

Siąg – zwany też sążniem – dawna jednostka miary; długość wyznaczona przez ręce wyciągnięte poziomo na boki, odpowiadająca trzem łokciom kramnym, czyli ok. 1,8 m.

Skowroda – rodzaj dawnej patelni, z rączką lub bez.

Snycerstwo – także snycerka, stara dziedzina sztuki zdobniczej, rzeźbienie w drewnie przy pomocy dłuta. Wyroby snycerskie są to rzeźby dekoracyjne, zdobiące budynki, kapliczki, meble, naczynia drewniane, ołtarze kościelne. Tym mianem określano tez sposób wykonania wielu rzeźb ludowych i rzemieślniczych, z ołtarzem Wita Stwosza na czele.

Soboty – niskie podcienia, wsparte na słupach i przykryte jednospadowym dachem, otaczające drewniany kościół lub cerkiew i odgrodzone balustradą. Nazwa nawiązuje do dawnej praktyki wiernych, którzy przybywali ze znacznych nawet odległości na niedzielne nabożeństwo już w sobotę i oczekiwali do rana, gromadząc się wokół świątyni. Soboty dawały schronienie przed opadami i wiatrem.

Sobótka – inaczej noc świętojańska, noc Kupały czyli noc poprzedzająca dzień św. Jana.

Spadź – inaczej rosa miodowa, słodka ciecz występująca na wierzchniej stronie liści lipy, czasami także dębu, leszczyny albo na igłach i gałązkach drzew iglastych. Zbierana ona jest przez pszczoły. Ciemne miody spadziowe, o charakterystycznym smaku, cenione były w lecznictwie ludowym.

Spichlerz – świronek, śpichlorek czyli budynek w gospodarstwie wiejskim służący głównie do przechowywania ziarna, a także uprzęży końskiej i drobnych przedmiotów gospodarskich.

Stopa – dawna jednostka miasry; odpowiednik długości przeciętnej stopy dorosłego człowieka, była zwyczajową miarą szerokości bruzdy oraz odległości między redlinami posadzonych kartofli; miała od 30 do 33 cm.

Stępa – najprostsze urządzenie służące do wyrobu kaszy, składające się z wydłubanego kawałka pnia, często w kształcie kielichowatym i masywnego tłuka  zwanego stęporem. Stepy najczęściej były ręczne, rzadko występowały nożne.

Szkoła jednoklasowa – szkoła bez podziału na klasy, w której wszystkie dzieci, bez względu na wiek i poziom umiejętności, uczyły się w jednej grupie, a nauczyciel wyznaczał im zróżnicowane zadania.

Szkoła ludowa – jedna ze 113 szkół założonych przez Towarzystwo Szkół Ludowych, zajmujące się rozwojem oświaty wśród ludu w zaborze austriackim. Towarzystwo powstało w Galicji w 1891 r. dla uczczenia Konstytucji 3 Maja, działało do 1939 r., zakładając szkoły i biblioteki wiejskie Pierwszym prezesem był Adam Asnyk.

Szlaban – także ślaban, ślubanek, szeląg – prototyp wersalki, prosty mebel do spania. W skrzyni miał siennik. Po zdjęciu wieka i rozsunięciu ramy tworzył łóżko, złożony w dzień służył jako ława do siedzenia. Niektóre szlabany były rozsuwane nie wszerz, lecz wzdłuż i służyły do spania podrastającym dzieciom, dając możliwość wydłużania łóżka według potrzeb. [singlepic id=165 float=center]

Szyber – blaszana zasuwa z uchwytem wewnątrz izby, umieszczona w ścianie komina i służąca do regulacji ciągu powietrza w kominie, a tym samym do wielkości płomienia.

Szlichtada – gromadna przejażdżka saniami konnymi, często połączona z kuligiem zapustnym.

Sztycht – dawna jednostka miary; liczył 8 palców czyli ok. 20 cm; tyle średnio wynosiła głębokość łopaty wbijanej w ziemię przy kopaniu.

Szwedy – duże skwarki podawane z kaszą, smażone na patelni, wypiekane w piecu lub zapalane z małmazją.

Śledzikowanie – zwane też miękką wymową to charakterystyczny element gwary części Podlasia, a zwłaszcza Białostocczyzny. Polega ona na zmiękczaniu i przeciąganiu niektórych głosek oraz akcentowaniu końcowych sylab, dzięki czemu wymowa jest śpiewna, melodyjna.

Świat – kulista przestrzenna ozdoba wykonana z kolorowego opłatka, sklejanego śliną i podwieszana u sufitu w izbie.

T

Tatarka – inaczej hreczka, popularna niegdyś nazwa gryki i kaszy gryczanej. Taką kaszę nazywano także  grucą, pohanką lub poganką, ponieważ jej rozpowszechnienie przez wieki wiązano z najazdami tatarskimi w XIII wieku.

Tarczan – jedna z najstarszych form łóżka, w postaci ruchomej pryczy z czterema nogami.

Torf – gleba powstała z niepełnego rozkładu szczątków roślinnych, przez wieki wydobywany był jako surowiec opałowy. W zależności od jakości torfu i stopnia nasycenia wodą, był kopany w formie cegieł i po wysuszeniu używany do palenia, lub po wykopaniu był mielony i formowany we wstęgi, które po wysuszeniu były dobrym, energetycznym opałem.

Tratwy – tradycyjna forma transportu drewna, najczęściej w postaci dłużyc, poprzez ich spławianie Wisłą do Gdańska; spław był do drugiej wojny nieodłączną częścią życia wielu mężczyzn ze wsi nadwiślańskich. Drewno wiązane było w tafle, które połączone w długości tworzyły długie tratwy. Szerokość tafli wynosiła od 5 do 10 m, a połączonych – nawet do 60 m, długość całej tratwy dochodziła do 120 m. Spław odgrywał wielką rolę w eksporcie drewna już od średniowiecza, a szczytowym okresem rozwoju był XIX wiek.

U

W

Wiano – ruchomy dobytek kobiecy, wnoszony przez pannę młodą do gospodarstwa męża. Często już po narodzinach dziewczynki rodzice zaczynali stopniowo przygotowywać jej wiano, poczynając od pięknej, malowanej skrzyni wiannej poprzez bieliznę pościelową często zdobioną haftami i koronkami, poduszki i pierzyny, dywany, kapy i kilimy, odświętny strój ludowy z koralami, koszule i bieliznę osobistą, buty i inne. W skład wiana wchodziły również naczynia gospodarstwa domowego i obowiązkowo dzieża, aby pomyślność nie opuszczała nowej rodziny.

Wieńcowe – zwane także okrężnem, kujawskie zwyczaje ludowe związane z zakończeniem prac żniwnych.

Wole oka – małe, najczęściej półowalne okienka w połaci dachowej służące do oświetlenia pomieszczeń strychowych.

Z

Zagroda okólna – zagroda z zamkniętym wewnątrz obejściem, otoczona szczelnym płotem zwanym zapierzeniem z szerokich, poziomo bitych desek.

Zbór – wspólnota wiernych danego kościoła protestanckiego, odpowiednik katolickiej parafii. Określenie potocznie używane również często w stosunku do budynku jako miejsca kultu.

Zdun –rzemieślnik zajmujący się stawianiem pieców, kuchni i kominów, często także osobiście formujący cegły.

Ź

Ż

Żona – początkowo każda dorosła osoba płci żeńskiej, ale szybko wyraz ten nabrał znaczenia jako kobieta zamężna, małżonka.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *