„Cudze chwalicie, swego nie znacie – sami nie wiecie, co posiadacie”

Świat nam się skurczył, często jesteśmy zafascynowani egzotyką i wszelką odmiennością, a nie znamy własnych zwyczajów, wierzeń, obrzędów, bogatej lecz niestety przemijającej tradycyjnej kultury ludowej.

Ziemniaki, czyli o pyrach, amerykanach i grulach

Najpopularniejsza w Polsce nazwa kartofle jest zapożyczeniem z języka niemieckiego, związane jest to z faktem, że stamtąd właśnie ta roślina do nas przywędrowała. Wielkopolskie pyry a wcześniej perki nawiązują ponoć do Peru, skąd ziemniaki przywędrowały do Europy, podobnie jak amerykany – bo stamtąd przywędrowały. Podhalańska nazwa grule i pomorska bałabuny wywodzi się z kształtu bulw, a wyłącznie polskie określenie ziemniaki – bo jadalne części wydobywane są z… Czytaj więcej →

Jesienne dary lasu

Chociaż las był przestrzenią tajemniczą i niebezpieczna dla mieszkańców terenów rolniczych, to jednak ludzie od najdawniejszych czasów starali się uszczknąć jak najwięcej z obfitości jego darów. Podstawowym produktem, niezbędnym w życiu wsi, było drewno. Drzewa przeznaczone na cele budowlane spuszczano lub zrywano czyli ścinano w okresie zimowym, kiedy nie krążyły soki, ponieważ takie było najbardziej trwałe i nie miało żerujących owadów dodatkowym… Czytaj więcej →

Żniwa, sierp, kosa…

Dzisiaj żniwa przebiegają prawie niedostrzegalnie. Jednego dnia pole pokryte jest łanem zboża, a następnego dnia jest to już gołe ściernisko albo nawet zaorany szmat pola. Dawniej był to czas kilkutygodniowej, wytężonej pracy, wymagającej w dodatku starannych wcześniejszych przygotowań. Już koniec czerwca i początek lipca gospodarze poświęcali na przegląd i przygotowanie narzędzi żniwnych. Przez wieku wyglądało to bardzo podobnie. We wszystkich… Czytaj więcej →

O świętym Krzysztofie i świętej Annie

Krzysztof jest imieniem pochodzącym z greki i dosłownie tłumaczone jest jako niosący Chrystusa. Święty o tym imieniu żył prawdopodobnie w II wieku. Według legendy był nieprawdopodobnie silnym, złym olbrzymem, początkowo niezwykle odrażającym, z głową podobną do psiego pyska. Kiedy jednak przeniósł na własnych barkach na drugi brzeg rwącej rzeki dziecko które okazało się małym Jezusem, zmienił się całkowicie jego charakter… Czytaj więcej →

Wypas inwentarza

Według wielowiekowej tradycji ludowej, hodowane w gospodarstwie zwierzęta wypasano na pastwiskach od dnia św. Wojciecha do św. Marcina. Nawet jeżeli pogoda była sprzyjająca, zazwyczaj dotrzymywano tych terminów i nie wyganiano zwierząt z zagrody wierząc, że naruszenie zwyczaju spowoduje nieszczęśliwe, bliżej nieokreślone konsekwencje, związane nie tylko z bezpieczeństwem hodowanego stada, ale i pomyślnością rodziny. Powszechne było przekonanie, że po św. Marcinie… Czytaj więcej →

Łyżka za cholewą

Łyżka za cholewą Przybory służące do jedzenia oraz do przygotowywania potraw znane są od czasów pierwotnych, chociaż ich formy i stosowane do wyrobu surowce bywały różne.  Do takich przyborów zalicza się różnego rodzaju łyżki i łyżeczki, widelce, noże, szczypce, chochle i szpatułki, pałeczki i inne przedmioty, nazywane ogólnie sztućcami. Jest to termin zaczerpnięty z języka niemieckiego, w pierwowzorze oznaczający podpórki… Czytaj więcej →

Zimna Zośka

Imię Zofia od wieków jest rozpowszechnione w krajach wywodzących się z kręgów śródziemnomorskich. Pochodzi ono od greckiego słowa określającego mądrość. Chrześcijanka Zofia Rzymska, żyjąca na przełomie I i II wieku, wcześnie owdowiała, wychowując samotnie swoje córki, noszące imiona trzech cnót chrześcijańskich: Wiara, Nadzieja i Miłość. W czasach panowania cesarza Hadriana odmówiła składania ofiary bogini Dianie, na skutek czego jej nieletnie… Czytaj więcej →

Dzwony, dzwonki i dzwoneczki

Dzwonki znalazły różne zastosowanie. Stały się nieodzownym elementem oprawy liturgicznej w kościele katolickim. Przy drzwiach wejściowych zastąpiły dawne kołatki, których stukaniem osoby z zewnątrz prosiły o wpuszczenie do wnętrza. W dawnych tramwajach dzwonek, uruchamiany nogą przez motorniczego, pełnił rolę klaksonu ostrzegawczego. W archaicznych dzisiaj maszynach do pisania i dalekopisach dzwonek uruchamiany był automatycznie, kiedy kartka z papierem zbliżała się do… Czytaj więcej →

Patroni rolników

Trzej ważni kwietniowi święci – Wojciech, Jerzy i Marek – jak wszyscy święci, są patronami rozlicznych różnych zawodów, rzemiosł, miast i państw, ale jednocześnie wszyscy trzej w tradycyjnej kulturze ludowej uznawani są za wspomożycieli rolnictwa, rolników, życia i pracy mieszkańców wsi. Św. Wojciech cieszył się poważaniem jako nasz własny święty i opiekun całego kraju, św. Jerzy uznawany był za szczególnego… Czytaj więcej →

Pisanki i ich magiczne moce

W licznych obrzędach ludowych pojawiało się jajko. Z niego wykluwało się nowe życie, a więc stało się ono symbolem odradzania w przyrodzie. Wykorzystywano je w wielu zabiegach, mających na celu pobudzenie sił natury, spowodowanie płodności ludzi, zwierząt i ziemi. Jeszcze w XIX wieku powszechnie wieszano jajko u sufitu w izbie w celu ochrony przed nieczystymi mocami. Przed zasiedleniem nowej chaty,… Czytaj więcej →

Bursztyn, jantar, kadzidło

Bursztyn, na Kaszubach zwany żółtym kamieniem,  na Kurpiach jantarem lub kadzidłem (stąd zresztą pochodzi nazwa słynnej kurpiowskiej miejscowości), ze względu na rzadkość występowania i niezwykłe właściwości, był niezwykle pożądany. Sposób jego pozyskiwania, właściwości palne, powstający przy tym wonny dym, zdolność przyciągania drobnych przedmiotów czyniły go wyjątkowym. W paśmie nadmorskim jantar wyrzucała od dawna woda, zwłaszcza po sztormie, który porusza dno… Czytaj więcej →

Chleb – pieczenie i związane z nim zwyczaje

Do końca XIX wieku gospodarka chłopska była prawie całkowicie samowystarczalna. Wśród nielicznych, podstawowych produktów kupowanych były zapałki, sól, nafta i śledzie. Konieczność zapewnienia sobie bytu zmuszała ludzi do gromadzenia zapasów oraz do przetwarzania surowców. Podstawowym, cenionym produktem było ziarno, ponieważ główny wysiłek w przetwórstwie wiejskim koncentrował się wokół wypieku chleba i przerobu mleka. Na chleb przeznaczane było głównie żyto, w… Czytaj więcej →